Йўл белгилари турлари: 7 гуруҳ ва йўл чизиқлари
Йўл белгилари Йўл ҳаракати қоидаларининг (ЙҲҚ) 1-иловасида, йўл чизиқлари эса 2-иловасида жамланган. Ҳар бир йўл ҳаракати иштирокчиси уларни билиши ва уларга амал қилиши шарт (ЙҲҚ 3-банд). Белгилар кўп бўлса-да, улар еттита мантиқий гуруҳга бўлинади — гуруҳни билсангиз, нотаниш белгининг ҳам маъносини тахмин қилиш осон бўлади. Барча белгиларни расмлари билан йўл белгилари бўлимида кўришингиз мумкин.
Еттита гуруҳ — умумий жадвал
| Рақам | Гуруҳ | Вазифаси (1-илова) | Мисоллар |
|---|---|---|---|
| 1 | Огоҳлантирувчи | Хавфли йўл қисмига яқинлашаётганлик ҳақида хабар беради, шароитга мос чора кўришни талаб қилади | 1.1 «Шлагбаумли темир йўл кесишмаси», 1.21 «Болалар», 1.23 «Йўл ишлари» |
| 2 | Имтиёз | Чорраҳаларда, кесишмаларда ва йўлнинг тор қисмларида ҳаракат навбатини белгилайди | 2.1 «Асосий йўл», 2.4 «Йўл беринг!», 2.5 «Тўхтамасдан ҳаракатланиш тақиқланган» |
| 3 | Тақиқловчи | Айрим тақиқ ва чекловларни киритади ёки бекор қилади | 3.1 «Кириш тақиқланган», 3.20 «Қувиб ўтиш тақиқланган», 3.24 «Юқори тезлик чекланган», 3.27 «Тўхташ тақиқланган» |
| 4 | Буюрувчи | Муайян ҳаракатланиш тартибини белгилайди ёки бекор қилади | 4.1.1 «Ҳаракатланиш тўғрига», 4.2.1 «Тўсиқни чапдан айланиб ўтиш», 4.3 «Айланма ҳаракатланиш» |
| 5 | Ахборот-кўрсатгич | Ҳаракат тартибларини киритади ёки бекор қилади, аҳоли пунктлари ва манзиллар ҳақида маълумот беради | 5.1 «Автомагистрал», 5.5 «Бир томонлама ҳаракатли йўл», 5.22 «Аҳоли пунктининг бошланиши», 5.38 «Турар жой даҳаси» |
| 6 | Сервис | Тегишли обйектлар жойлашуви ҳақида маълумот беради | 6.4 «Автомобилларга техник хизмат кўрсатиш жойи», 6.11 «Дам олиш жойи» |
| 7 | Қўшимча ахборот | Асосий белгига аниқлик киритади ёки унинг таъсирини чеклайди | 7.1.1 «Обйектгача бўлган масофа», 7.2.1 «Таъсир оралиғи», 7.13 «Асосий йўлнинг йўналиши» |
1. Огоҳлантирувчи белгилар
Бу белгилар ҳеч нарсани тақиқламайди — улар ҳайдовчини олдиндаги хавф ҳақида огоҳлантиради ва тезликни, диққатни шароитга мослашни талаб қилади. Масалан, темир йўл кесишмаси, сирпанчиқ йўл (1.15), нотекис йўл (1.16), болалар муассасаси яқинидаги ҳудуд (1.21).
Ўрнатиш масофаси имтиҳонда тез-тез сўралади: кўпчилик огоҳлантирувчи белгилар аҳоли пунктларида хавфли жойдан 50–100 метр, аҳоли пунктларидан ташқарида 150–300 метр олдин қўйилади; бошқа масофа 7.1.1 белгисида кўрсатилади. Аҳоли пунктидан ташқарида 1.1, 1.2, 1.9, 1.10, 1.21 ва 1.23 белгилари такрорланади, иккинчиси хавфли жойга камида 50 метр қолганда ўрнатилади. Қисқа муддатли йўл ишларида 1.23 белгиси иш жойига 10–15 метр қолганда қўйилиши мумкин (1-илова).
2. Имтиёз белгилари
Имтиёз белгилари ким олдин ўтишини ҳал қилади. 2.1 «Асосий йўл» тартибга солинмаган чорраҳаларда олдин ўтиш ҳуқуқини беради; 2.4 «Йўл беринг!» ва 2.5 «Тўхтамасдан ҳаракатланиш тақиқланган» кесиб ўтилаётган (7.13 бўлса — асосий) йўлдагиларга йўл беришни талаб қилади, 2.5 да эса тўхташ чизиғи олдида, у бўлмаса қатнов қисми четида албатта тўхташ шарт. Тор йўл учун 2.6 «Рўпара ҳаракатланишнинг устунлиги» ва 2.7 «Рўпарадаги ҳаракатланишга нисбатан имтиёз» белгилари бор (1-илова).
Светофор ишоралари имтиёз белгиларига зид бўлса, светофорга амал қилинади (ЙҲҚ 43-банд). Батафсил: чорраҳалардан ўтиш қоидалари.
3. Тақиқловчи белгилар
Энг катта гуруҳлардан бири. Кириш, ҳаракат, бурилиш, қувиб ўтиш, тезлик, тўхташ ва тўхтаб туриш бўйича тақиқлар шу гуруҳда.
Таъсир оралиғи — имтиҳондаги асосий савол. 3.16, 3.20, 3.22, 3.24, 3.26–3.30 белгилари ўрнатилган жойдан кейинги энг яқин чорраҳагача, чорраҳа бўлмаса — аҳоли пунктининг охиригача амал қилади. Ёндош ҳудудлардан чиқиш жойлари ва дала, ўрмон йўллари билан туташувларда уларнинг таъсири тўхтамайди. Аҳоли пунктига етмасдан ўрнатилган 3.24 белгиси 5.22 белгисигача амал қилади (1-илова). Таъсир оралиғи 7.2.1 белгиси билан аниқлаштирилиши мумкин.
Баъзи тақиқлар айрим транспортга тааллуқли эмас: масалан, 3.28–3.30 белгилари таксометри ишлаб турган таксиларга таъсир қилмайди, 3.27 эса йўналишсиз енгил таксига йўловчи тушириш-чиқариш пайтида таъсир қилмайди (1-илова). Тўхташ белгилари ҳақида батафсил: тўхташ ва тўхтаб туриш қоидалари.
4. Буюрувчи белгилар
Буюрувчи белгилар «нима қилиш керак»лигини айтади: фақат тўғрига, фақат ўнгга, тўсиқни чапдан айланиб ўтиш, айланма ҳаракат ва ҳоказо. 4.1.1–4.1.6 белгилари қайси кесишмадан олдин ўрнатилган бўлса, ўша кесишмага таъсир қилади ва йўналишли транспорт воситаларига жорий қилинмайди (1-илова). Баъзи буюрувчи белгилар муайян транспорт турига рухсатни билдиради — масалан, 4.4 «Енгил автомобиллар ҳаракати».
5. Ахборот-кўрсатгич белгилари
Бу гуруҳ икки вазифани бажаради: махсус тартибларни киритади ёки бекор қилади ва йўналиш, масофа, манзиллар ҳақида маълумот беради. Энг муҳимлари:
- 5.1 «Автомагистрал» — автомагистрал қоидалари амал қиладиган йўл (ЙҲҚ 121-банд).
- 5.22 «Аҳоли пунктининг бошланиши» — аҳоли пункти учун белгиланган тезлик ва бошқа талаблар шу ердан бошланади (ЙҲҚ 78-банд).
- 5.38 «Турар жой даҳаси» — пиёдалар имтиёзга эга бўлган, тезлик соатига 20 км дан ошмайдиган ҳудуд (ЙҲҚ 78, 123-банд).
- 5.33 «Тўхташ чизиғи» — тақиқловчи ишорада тўхташ жойини билдиради.
- 5.43 «Радар» — белгиланган тезлик статсионар махсус техника воситалари ёрдамида назорат қилинадиган жойларда ўрнатилади.
6. Сервис белгилари
Сервис белгилари фақат маълумот беради: тиббий ёрдам пункти (6.1), техник хизмат кўрсатиш жойи (6.4), дам олиш жойи (6.11) ва бошқалар. Улар ҳеч нарсани тақиқламайди, аммо айрим қоидалар уларга таянади — масалан, автомагистралда фақат 5.15 ёки 6.11 белгилари билан белгиланган майдончаларда тўхташ мумкин (ЙҲҚ 121-банд).
7. Қўшимча ахборот белгилари
Бу кичик тўртбурчак лавҳалар ўзи алоҳида қўлланилмайди — улар асосий белгининг бевосита тагига жойлаштирилади ва унинг маъносини аниқлаштиради ёки чеклайди: масофа (7.1.1), таъсир оралиғи (7.2.1–7.2.6), асосий йўл йўналиши (7.13), эвакуатор ишлаётгани (7.21) ва ҳоказо (1-илова).
Вақтинча ва доимий белгилар
Вақтинча (кўчма тиргакдаги) ва доимий белгилар маъноси зид келса, вақтинча белгига амал қилинади (1-илова). Бу кўпинча йўл ишлари жойларида учрайди.
Йўл чизиқлари
Йўл чизиқлари икки турга бўлинади (2-илова):
| Тур | Вазифаси | Мисоллар |
|---|---|---|
| Ётиқ чизиқлар | Қатнов қисмидаги чизиқлар, стрелкалар, ёзувлар — ҳаракат тартиби ва режимини белгилайди | 1.1 ва 1.5 (оқимларни ажратади), 1.6 (яқинлашиш чизиғи), 1.12 (тўхташ чизиғи), 1.14.1 («зебра») |
| Тик чизиқлар | Йўл иншоотлари ва жиҳозларидаги оқ-қора (сариқ-қора, қизил-оқ) йўл-йўл чизиқлар — ўлчамни кўрсатади, кўз билан чамалашга хизмат қилади | 2.1 — кўприк, эстакада устунлари каби хавфли тик элементлар |
Асосий қоидалар (2-илова):
- Ётиқ чизиқлар оқ рангда; 1.4, 1.10 ва 1.17 сариқ рангда. 1.24 — кўк асосдаги сариқ ногиронлик тасвири.
- 1.1 ва 1.3 чизиқларини кесиб ўтиш тақиқланади (қатнов қисми четини билдирувчи 1.1 бундан мустасно); 1.2, 1.5–1.8 ни исталган томондан кесиб ўтиш мумкин.
- 1.11 ни узуқ-узуқ томонидан, сидирға томонидан эса фақат қувиб ёки айланиб ўтишни тугатаётганда кесиб ўтиш мумкин.
- Белги ва чизиқ зид бўлса ёки чизиқ яхши кўринмаса — белгига, вақтинча ва доимий чизиқ зид бўлса — вақтинча чизиққа амал қилинади.
- Чизиқлар қор ёки лой остида кўринмаса, уларнинг маъносига мос белгилар ўрнатилиши керак.
Имтиҳонда ёрдам берадиган маслаҳатлар
- Аввал белгининг гуруҳини аниқланг (шакл ва ранг орқали), кейин рақамини эсланг.
- Тақиқловчи белгилар учун доим «қаергача амал қилади?» деб сўранг — жавоб кўпинча «энг яқин чорраҳагача».
- Қўшимча ахборот белгиси асосий белгининг маъносини ўзгартириши мумкин — лавҳани эътибордан четда қолдирманг.
- Устуворлик занжири: тартибга солувчи → светофор → вақтинча белги → доимий белги → чизиқлар (ЙҲҚ 43-банд, 1- ва 2-иловалар).
Белгиларга оид расмий саволларни ЙҲҚ саволлари бўлимида расмлари ва изоҳлари билан ишлаб кўришингиз мумкин.
Кўп бериладиган саволлар
Йўл белгилари нечта гуруҳга бўлинади?
Еттита: огоҳлантирувчи, имтиёз, тақиқловчи, буюрувчи, ахборот-кўрсатгич, сервис ва қўшимча ахборот белгилари (ЙҲҚ 1-илова).
Огоҳлантирувчи белгилар хавфли жойдан қанча олдин ўрнатилади?
Аҳоли пунктларида 50–100 метр, ундан ташқарида 150–300 метр олдин; зарур бўлса 7.1.1 белгисида кўрсатилган бошқа масофада (1-илова).
3.20 ёки 3.24 белгиси қаергача амал қилади?
Белгидан кейинги энг яқин чорраҳагача, чорраҳа бўлмаса — аҳоли пунктининг охиригача. Ҳовлидан чиқиш жойларида таъсири тўхтамайди (1-илова).
Вақтинча ва доимий белги зид келса-чи?
Вақтинча (кўчма тиргакдаги) белгига амал қилинади (1-илова).
Белги ва йўл чизиғи зид бўлса нимага амал қилинади?
Йўл белгисига. Вақтинча ва доимий чизиқлар зид бўлса — вақтинча чизиққа (2-илова).
Йўл чизиқлари қандай рангда бўлади?
Ётиқ чизиқлар асосан оқ; 1.4, 1.10 ва 1.17 чизиқлари сариқ рангда бўлади (2-илова).