Yo'l belgilari turlari: 7 guruh va yo'l chiziqlari
Yo'l belgilari Yo'l harakati qoidalarining (YHQ) 1-ilovasida, yo'l chiziqlari esa 2-ilovasida jamlangan. Har bir yo'l harakati ishtirokchisi ularni bilishi va ularga amal qilishi shart (YHQ 3-band). Belgilar ko'p bo'lsa-da, ular yettita mantiqiy guruhga bo'linadi — guruhni bilsangiz, notanish belgining ham ma'nosini taxmin qilish oson bo'ladi. Barcha belgilarni rasmlari bilan yo'l belgilari bo'limida ko'rishingiz mumkin.
Yettita guruh — umumiy jadval
| Raqam | Guruh | Vazifasi (1-ilova) | Misollar |
|---|---|---|---|
| 1 | Ogohlantiruvchi | Xavfli yo'l qismiga yaqinlashayotganlik haqida xabar beradi, sharoitga mos chora ko'rishni talab qiladi | 1.1 «Shlagbaumli temir yo'l kesishmasi», 1.21 «Bolalar», 1.23 «Yo'l ishlari» |
| 2 | Imtiyoz | Chorrahalarda, kesishmalarda va yo'lning tor qismlarida harakat navbatini belgilaydi | 2.1 «Asosiy yo'l», 2.4 «Yo'l bering!», 2.5 «To'xtamasdan harakatlanish taqiqlangan» |
| 3 | Taqiqlovchi | Ayrim taqiq va cheklovlarni kiritadi yoki bekor qiladi | 3.1 «Kirish taqiqlangan», 3.20 «Quvib o'tish taqiqlangan», 3.24 «Yuqori tezlik cheklangan», 3.27 «To'xtash taqiqlangan» |
| 4 | Buyuruvchi | Muayyan harakatlanish tartibini belgilaydi yoki bekor qiladi | 4.1.1 «Harakatlanish to'g'riga», 4.2.1 «To'siqni chapdan aylanib o'tish», 4.3 «Aylanma harakatlanish» |
| 5 | Axborot-ko'rsatgich | Harakat tartiblarini kiritadi yoki bekor qiladi, aholi punktlari va manzillar haqida ma'lumot beradi | 5.1 «Avtomagistral», 5.5 «Bir tomonlama harakatli yo'l», 5.22 «Aholi punktining boshlanishi», 5.38 «Turar joy dahasi» |
| 6 | Servis | Tegishli obyektlar joylashuvi haqida ma'lumot beradi | 6.4 «Avtomobillarga texnik xizmat ko'rsatish joyi», 6.11 «Dam olish joyi» |
| 7 | Qo'shimcha axborot | Asosiy belgiga aniqlik kiritadi yoki uning ta'sirini cheklaydi | 7.1.1 «Obyektgacha bo'lgan masofa», 7.2.1 «Ta'sir oralig'i», 7.13 «Asosiy yo'lning yo'nalishi» |
1. Ogohlantiruvchi belgilar
Bu belgilar hech narsani taqiqlamaydi — ular haydovchini oldindagi xavf haqida ogohlantiradi va tezlikni, diqqatni sharoitga moslashni talab qiladi. Masalan, temir yo'l kesishmasi, sirpanchiq yo'l (1.15), notekis yo'l (1.16), bolalar muassasasi yaqinidagi hudud (1.21).
O'rnatish masofasi imtihonda tez-tez so'raladi: ko'pchilik ogohlantiruvchi belgilar aholi punktlarida xavfli joydan 50–100 metr, aholi punktlaridan tashqarida 150–300 metr oldin qo'yiladi; boshqa masofa 7.1.1 belgisida ko'rsatiladi. Aholi punktidan tashqarida 1.1, 1.2, 1.9, 1.10, 1.21 va 1.23 belgilari takrorlanadi, ikkinchisi xavfli joyga kamida 50 metr qolganda o'rnatiladi. Qisqa muddatli yo'l ishlarida 1.23 belgisi ish joyiga 10–15 metr qolganda qo'yilishi mumkin (1-ilova).
2. Imtiyoz belgilari
Imtiyoz belgilari kim oldin o'tishini hal qiladi. 2.1 «Asosiy yo'l» tartibga solinmagan chorrahalarda oldin o'tish huquqini beradi; 2.4 «Yo'l bering!» va 2.5 «To'xtamasdan harakatlanish taqiqlangan» kesib o'tilayotgan (7.13 bo'lsa — asosiy) yo'ldagilarga yo'l berishni talab qiladi, 2.5 da esa to'xtash chizig'i oldida, u bo'lmasa qatnov qismi chetida albatta to'xtash shart. Tor yo'l uchun 2.6 «Ro'para harakatlanishning ustunligi» va 2.7 «Ro'paradagi harakatlanishga nisbatan imtiyoz» belgilari bor (1-ilova).
Svetofor ishoralari imtiyoz belgilariga zid bo'lsa, svetoforga amal qilinadi (YHQ 43-band). Batafsil: chorrahalardan o'tish qoidalari.
3. Taqiqlovchi belgilar
Eng katta guruhlardan biri. Kirish, harakat, burilish, quvib o'tish, tezlik, to'xtash va to'xtab turish bo'yicha taqiqlar shu guruhda.
Ta'sir oralig'i — imtihondagi asosiy savol. 3.16, 3.20, 3.22, 3.24, 3.26–3.30 belgilari o'rnatilgan joydan keyingi eng yaqin chorrahagacha, chorraha bo'lmasa — aholi punktining oxirigacha amal qiladi. Yondosh hududlardan chiqish joylari va dala, o'rmon yo'llari bilan tutashuvlarda ularning ta'siri to'xtamaydi. Aholi punktiga yetmasdan o'rnatilgan 3.24 belgisi 5.22 belgisigacha amal qiladi (1-ilova). Ta'sir oralig'i 7.2.1 belgisi bilan aniqlashtirilishi mumkin.
Ba'zi taqiqlar ayrim transportga taalluqli emas: masalan, 3.28–3.30 belgilari taksometri ishlab turgan taksilarga ta'sir qilmaydi, 3.27 esa yo'nalishsiz yengil taksiga yo'lovchi tushirish-chiqarish paytida ta'sir qilmaydi (1-ilova). To'xtash belgilari haqida batafsil: to'xtash va to'xtab turish qoidalari.
4. Buyuruvchi belgilar
Buyuruvchi belgilar «nima qilish kerak»ligini aytadi: faqat to'g'riga, faqat o'ngga, to'siqni chapdan aylanib o'tish, aylanma harakat va hokazo. 4.1.1–4.1.6 belgilari qaysi kesishmadan oldin o'rnatilgan bo'lsa, o'sha kesishmaga ta'sir qiladi va yo'nalishli transport vositalariga joriy qilinmaydi (1-ilova). Ba'zi buyuruvchi belgilar muayyan transport turiga ruxsatni bildiradi — masalan, 4.4 «Yengil avtomobillar harakati».
5. Axborot-ko'rsatgich belgilari
Bu guruh ikki vazifani bajaradi: maxsus tartiblarni kiritadi yoki bekor qiladi va yo'nalish, masofa, manzillar haqida ma'lumot beradi. Eng muhimlari:
- 5.1 «Avtomagistral» — avtomagistral qoidalari amal qiladigan yo'l (YHQ 121-band).
- 5.22 «Aholi punktining boshlanishi» — aholi punkti uchun belgilangan tezlik va boshqa talablar shu yerdan boshlanadi (YHQ 78-band).
- 5.38 «Turar joy dahasi» — piyodalar imtiyozga ega bo'lgan, tezlik soatiga 20 km dan oshmaydigan hudud (YHQ 78, 123-band).
- 5.33 «To'xtash chizig'i» — taqiqlovchi ishorada to'xtash joyini bildiradi.
- 5.43 «Radar» — belgilangan tezlik statsionar maxsus texnika vositalari yordamida nazorat qilinadigan joylarda o'rnatiladi.
6. Servis belgilari
Servis belgilari faqat ma'lumot beradi: tibbiy yordam punkti (6.1), texnik xizmat ko'rsatish joyi (6.4), dam olish joyi (6.11) va boshqalar. Ular hech narsani taqiqlamaydi, ammo ayrim qoidalar ularga tayanadi — masalan, avtomagistralda faqat 5.15 yoki 6.11 belgilari bilan belgilangan maydonchalarda to'xtash mumkin (YHQ 121-band).
7. Qo'shimcha axborot belgilari
Bu kichik to'rtburchak lavhalar o'zi alohida qo'llanilmaydi — ular asosiy belgining bevosita tagiga joylashtiriladi va uning ma'nosini aniqlashtiradi yoki cheklaydi: masofa (7.1.1), ta'sir oralig'i (7.2.1–7.2.6), asosiy yo'l yo'nalishi (7.13), evakuator ishlayotgani (7.21) va hokazo (1-ilova).
Vaqtincha va doimiy belgilar
Vaqtincha (ko'chma tirgakdagi) va doimiy belgilar ma'nosi zid kelsa, vaqtincha belgiga amal qilinadi (1-ilova). Bu ko'pincha yo'l ishlari joylarida uchraydi.
Yo'l chiziqlari
Yo'l chiziqlari ikki turga bo'linadi (2-ilova):
| Tur | Vazifasi | Misollar |
|---|---|---|
| Yotiq chiziqlar | Qatnov qismidagi chiziqlar, strelkalar, yozuvlar — harakat tartibi va rejimini belgilaydi | 1.1 va 1.5 (oqimlarni ajratadi), 1.6 (yaqinlashish chizig'i), 1.12 (to'xtash chizig'i), 1.14.1 («zebra») |
| Tik chiziqlar | Yo'l inshootlari va jihozlaridagi oq-qora (sariq-qora, qizil-oq) yo'l-yo'l chiziqlar — o'lchamni ko'rsatadi, ko'z bilan chamalashga xizmat qiladi | 2.1 — ko'prik, estakada ustunlari kabi xavfli tik elementlar |
Asosiy qoidalar (2-ilova):
- Yotiq chiziqlar oq rangda; 1.4, 1.10 va 1.17 sariq rangda. 1.24 — ko'k asosdagi sariq nogironlik tasviri.
- 1.1 va 1.3 chiziqlarini kesib o'tish taqiqlanadi (qatnov qismi chetini bildiruvchi 1.1 bundan mustasno); 1.2, 1.5–1.8 ni istalgan tomondan kesib o'tish mumkin.
- 1.11 ni uzuq-uzuq tomonidan, sidirg'a tomonidan esa faqat quvib yoki aylanib o'tishni tugatayotganda kesib o'tish mumkin.
- Belgi va chiziq zid bo'lsa yoki chiziq yaxshi ko'rinmasa — belgiga, vaqtincha va doimiy chiziq zid bo'lsa — vaqtincha chiziqqa amal qilinadi.
- Chiziqlar qor yoki loy ostida ko'rinmasa, ularning ma'nosiga mos belgilar o'rnatilishi kerak.
Imtihonda yordam beradigan maslahatlar
- Avval belgining guruhini aniqlang (shakl va rang orqali), keyin raqamini eslang.
- Taqiqlovchi belgilar uchun doim «qayergacha amal qiladi?» deb so'rang — javob ko'pincha «eng yaqin chorrahagacha».
- Qo'shimcha axborot belgisi asosiy belgining ma'nosini o'zgartirishi mumkin — lavhani e'tibordan chetda qoldirmang.
- Ustuvorlik zanjiri: tartibga soluvchi → svetofor → vaqtincha belgi → doimiy belgi → chiziqlar (YHQ 43-band, 1- va 2-ilovalar).
Belgilarga oid rasmiy savollarni YHQ savollari bo'limida rasmlari va izohlari bilan ishlab ko'rishingiz mumkin.
Ko'p beriladigan savollar
Yo'l belgilari nechta guruhga bo'linadi?
Yettita: ogohlantiruvchi, imtiyoz, taqiqlovchi, buyuruvchi, axborot-ko'rsatgich, servis va qo'shimcha axborot belgilari (YHQ 1-ilova).
Ogohlantiruvchi belgilar xavfli joydan qancha oldin o'rnatiladi?
Aholi punktlarida 50–100 metr, undan tashqarida 150–300 metr oldin; zarur bo'lsa 7.1.1 belgisida ko'rsatilgan boshqa masofada (1-ilova).
3.20 yoki 3.24 belgisi qayergacha amal qiladi?
Belgidan keyingi eng yaqin chorrahagacha, chorraha bo'lmasa — aholi punktining oxirigacha. Hovlidan chiqish joylarida ta'siri to'xtamaydi (1-ilova).
Vaqtincha va doimiy belgi zid kelsa-chi?
Vaqtincha (ko'chma tirgakdagi) belgiga amal qilinadi (1-ilova).
Belgi va yo'l chizig'i zid bo'lsa nimaga amal qilinadi?
Yo'l belgisiga. Vaqtincha va doimiy chiziqlar zid bo'lsa — vaqtincha chiziqqa (2-ilova).
Yo'l chiziqlari qanday rangda bo'ladi?
Yotiq chiziqlar asosan oq; 1.4, 1.10 va 1.17 chiziqlari sariq rangda bo'ladi (2-ilova).