Правадан маҳрум қилиш ва қайтариш: муддатлар, имтиҳон, тартиб 2026
Ҳайдовчилик ҳуқуқидан маҳрум қилиш — йўл ҳаракати соҳасидаги энг оғир маъмурий жазолардан бири. У жаримадан фарқли ўлароқ фақат суд томонидан тайинланади ва муддат тугагач ҳам гувоҳнома ўз-ўзидан қайтиб келмайди. Қуйида қонунчилик асосида қачон маҳрум қилиниши, муддат қандай ҳисобланиши ва правани қандай қайтариш мумкинлигини кўриб чиқамиз.
Ким ва қанча муддатга маҳрум қилади
Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг (МЖтК) 28-моддасига кўра:
- Транспорт воситасини бошқариш ҳуқуқидан маҳрум қилишни жиноят ишлари бўйича туман (шаҳар) суди қўллайди.
- Муддат 3 йилгача бўлади ва 15 кундан кам бўлмаслиги керак.
- Жарима баллари 12 дан ошган ҳолат бундан истисно: у ерда муддат камида 6 ой (34-1-модда).
- Ногиронлиги сабабли транспорт воситасидан фойдаланадиган шахсларга маҳрум қилиш қўлланилмайди — маст ҳолда бошқариш (131-модда 1-қисм) ва текширувдан бўйин товлаш (136-модда 1-қисм) бундан мустасно.
ЙҲХХ инспектори фақат баённома тузади; қарорни суд чиқаради.
Қайси қоидабузарликлар учун маҳрум қилинади
| Қоидабузарлик | МЖтК моддаси | Маҳрум қилиш муддати | Жарима |
|---|---|---|---|
| Маст ҳолда бошқариш | 131, 1-қисм | 3 йил (мажбурий) | 40 БҲМ |
| Мастлик текширувидан бўйин товлаш | 136, 1-қисм | 3 йил (мажбурий) | 30 БҲМ |
| Маст шахсга рулни топшириш | 140, 2-қисм | 2–3 йил (мажбурий) | 30 БҲМ |
| Йўл безорилиги | 128-10, 1-қисм | 1–2 йил (мажбурий) | 25 БҲМ |
| ЙҲҚни бузиш енгил тан жароҳати ёки катта зарарга олиб келса | 133 | 1–3 йил (жарима ўрнига) | ёки 5–7 БҲМ |
| ЙҲҚни бузиш мулк шикастланишига олиб келса | 134 | 6 ой – 1 йил (жарима ўрнига) | ёки 2–4 БҲМ |
| Жабрланувчи бўлган ЙТҲ жойидан кетиб қолиш | 137, 2-қисм | 3 йил (муқобил жазо) | ёки 30 БҲМ |
| Бир йил ичида 12 баллдан ошиш | 34-1 | камида 6 ой | — |
"Мажбурий" дегани — жарима билан бирга маҳрум қилиш ҳам албатта қўлланади. "Жарима ўрнига" ёки "муқобил" дегани — суд жарима ёки маҳрум қилишдан бирини танлайди. 2026-йил 1-сентабрдан 1 БҲМ = 440 000 сўм; масалан, мастлик учун жарима 17 600 000 сўм. Барча суммалар: жарималар жадвали.
Муддат қачондан ҳисобланади
МЖтКнинг 344-моддасига кўра:
- Ҳайдовчи суд қарори чиқарилган кундан маҳрум этилган ҳисобланади.
- Агар у гувоҳномани топширишдан бош тортса, муддат гувоҳнома олиб қўйилган кундан ҳисобланади (лекин суд белгилаган муддат тугашидан кечикмай).
- Қарор ижроси гувоҳномани олиб қўйиш йўли билан амалга оширилади (341-модда), буни ички ишлар органлари бажаради.
Маҳрумлик даврида машина ҳайдаш жуда қимматга тушади: 50 БҲМ (22 000 000 сўм) жарима (135-модда 3-қисм). Йўл безорилигини маҳрум ҳолда содир этиш эса 50 БҲМ ёки 15 сутка қамоққа олиб келади.
Муддатни қисқартириш мумкинми
МЖтКнинг 343-моддаси бундай имкониятни беради. Суд муддатни қисқартириши мумкин, агар:
- белгиланган муддатнинг камида ярми ўтган бўлса;
- суд тайинлаган жарима тўланган бўлса;
- шахс меҳнатга ҳалол муносабати ва намунали хулқи билан ўзини кўрсатган бўлса;
- корхона, муассаса ёки ташкилот маъмурияти илтимоснома берган бўлса.
Бу суднинг ҳуқуқи, мажбурияти эмас.
Правани қайтариш: босқичма-босқич
Вазирлар Маҳкамасининг 408-сон қарори билан тасдиқланган Низомнинг 37-банди (2026-йил 30-мартдаги 125-сон қарор таҳририда) маҳрум қилинган шахс учун қуйидаги тартибни белгилайди — маҳрумлик муддатидан қатъи назар, жазо муддати тугагандан кейин:
- Мажбурий тиббий кўрик. Ҳайдашга яроқлилик тўғрисида тиббий маълумотнома олинади.
- Тўлиқ курс. Ўқув ташкилотида (автомактабда) тегишли тоифа бўйича тайёрлаш ўқув дастурининг назарий ва амалий қисмини тўлиқ ўқиш. Оддий A ва B тоифа номзодларидан фарқли ўлароқ, маҳрум қилинганлар учун тўлиқ курс талаб этилади.
- Малака ошириш. Низомнинг 3-иловасига кўра маҳрум қилинган шахслар жазо ижро этилгандан кейин ва имтиҳонлардан олдин малака оширишлари шарт.
- Имтиҳонга йўлланма. Имтиҳон марказига мурожаат қилишда ваколатли ички ишлар органининг имтиҳонга йўлланмаси тақдим этилади.
- Назарий имтиҳон. Ўқишни тугатганлик ҳақидаги электрон тасдиқнома асосида имтиҳонга рухсат берилади.
- Амалий имтиҳон. Имтиҳон комиссияси қарорига кўра маҳрум қилинган тоифа бўйича (D тоифаси бўлса — D тоифа бўйича) автодромда топширилади.
Муваффақиятли топширгач, ҳужжатлар белгиланган тартибда қайтарилади ёки янги гувоҳнома расмийлаштирилади. Маҳрумлик тугаганидан кейин икки йил давомида талаб қилиб олинмаган гувоҳномалар кейинчалик йўқ қилиниши мумкин (Низомнинг 82-банди), шунинг учун жараённи чўзмаслик керак.
Маҳрум қилинганлар учун назарий имтиҳон
2026-йил 1-апрелдан Низомга 31-1-банд қўшилди ва маҳрум қилинганлар учун имтиҳон анча қийинлашди:
| Кўрсаткич | Оддий номзод | Маҳрум қилинган шахс |
|---|---|---|
| Саволлар сони | 20 | 50 |
| Вақт | 25 дақиқа | 45 дақиқа |
| Ўтиш чегараси | камида 18 тўғри | камида 46 тўғри |
| Рухсат этилган хато | 2 | 4 |
Яъни 50 та саволдан атиги 4 та хато қилиш мумкин. Бу жиддий тайёргарликни талаб қилади: йўл белгилари, чорраҳа қоидалари, биринчи ёрдам ва техник ҳолатга оид саволларни яхши билиш керак. Агар имтиҳондан ўта олмасангиз, Низомнинг 46-бандига кўра назарий имтиҳонни кейинги иш куни қайта топшириш мумкин, амалий имтиҳонни эса камида етти кундан кейин.
Баллар бўйича маҳрум қилиш оддийсидан нимаси билан фарқ қилади
12 жарима баллидан ошгани учун маҳрум қилиш муайян қўпол қоидабузарлик учун маҳрум қилишдан фарқ қилади:
- у баллар йиғиндисини 12 дан ошириб юборган охирги қоидабузарлик учун асосий жаримага қўшимча жазо сифатида тайинланади;
- материаллар судга автоматик юборилади, "баллар" бўйича алоҳида баённома тузилмайди;
- энг кам муддат — 6 ой, ҳолбуки 28-моддадаги умумий минимум 15 кун;
- агар қоидабузарликлардан бири устидан шикоят қилиб, суд ишни тугатса, унинг балли ўчирилади ва жами балл чегарадан пастга тушиши мумкин.
Бундай маҳрумликдан кейин правани қайтариш тартиби ҳам бир хил: тиббий кўрик, тўлиқ курс, 50 саволлик назарий ва амалий имтиҳон.
Амалий маслаҳатлар
- Суд қароридан кейин гувоҳномани топширишни кечиктирманг — акс ҳолда муддат кечроқ бошланади.
- Маҳрумлик пайтида рулга ўтирманг: 50 БҲМ жарима маҳрумликнинг ўзидан ҳам оғирроқ оқибатдир.
- Муддат тугашидан олдинроқ автомактабга ёзилинг: тўлиқ курс вақт талаб қилади.
- Жарима баллари бўйича маҳрум қилинишнинг олдини олиш учун балларингизни кузатиб боринг: жарима баллари тизими.
Хулоса
Маҳрум қилиш фақат суд орқали, 15 кундан 3 йилгача (баллар бўйича — камида 6 ой) муддатга қўлланади. Муддат тугагач, правани қайтариш учун тиббий кўрик, тўлиқ курс ва 50 саволлик қийин назарий имтиҳон керак. Ҳар бир аниқ ҳолат бўйича лех.уз даги расмий матнга ёки ЙҲХХ га мурожаат қилинг.
50 саволлик имтиҳонга тайёргарликда YesPrava'даги ЙҲҚ саволлари ёрдам бериши мумкин.
Кўп бериладиган саволлар
Правадан энг кўпи билан қанча муддатга маҳрум қилиш мумкин?
МЖтКнинг 28-моддасига кўра маъмурий тартибда маҳрум қилиш 3 йилгача, камида 15 кунга қўлланади. Жарима баллари 12 дан ошган ҳолатда эса камида 6 ойга.
Ким маҳрум қилади — инспекторми ёки суд?
Фақат жиноят ишлари бўйича туман (шаҳар) суди. ЙҲХХ инспектори баённома тузади, маҳрум қилиш тўғрисидаги қарорни суд чиқаради.
Муддат қачондан бошлаб ҳисобланади?
Суд қарори чиқарилган кундан. Агар ҳайдовчи гувоҳномани топширишдан бош тортса, муддат гувоҳнома олиб қўйилган кундан ҳисобланади (МЖтК 344-модда).
Муддат тугагач права автоматик қайтариладими?
Йўқ. ВМҚ 408-сон қарори Низомининг 37-бандига кўра тиббий кўрикдан ўтиш, ўқув ташкилотида тўлиқ курсни ўқиш ва назарий ҳамда амалий имтиҳонларни топшириш керак.
Маҳрум қилинганлар учун назарий имтиҳон қандай?
2026-йил 1-апрелдан: 50 та савол, 45 дақиқа, камида 46 та тўғри жавоб керак. Оддий номзодлар учун эса 20 савол, 25 дақиқа, камида 18 тўғри жавоб.
Муддатни қисқартириш мумкинми?
Ҳа, МЖтКнинг 343-моддасига кўра муддатнинг камида ярми ўтгач, суд тайинлаган жарима тўланган ва иш жойи маъмурияти илтимос қилган бўлса, суд муддатни қисқартириши мумкин.