Pravadan mahrum qilish va qaytarish: muddatlar, imtihon, tartib 2026
Haydovchilik huquqidan mahrum qilish — yo'l harakati sohasidagi eng og'ir ma'muriy jazolardan biri. U jarimadan farqli o'laroq faqat sud tomonidan tayinlanadi va muddat tugagach ham guvohnoma o'z-o'zidan qaytib kelmaydi. Quyida qonunchilik asosida qachon mahrum qilinishi, muddat qanday hisoblanishi va pravani qanday qaytarish mumkinligini ko'rib chiqamiz.
Kim va qancha muddatga mahrum qiladi
Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksning (MJtK) 28-moddasiga ko'ra:
- Transport vositasini boshqarish huquqidan mahrum qilishni jinoyat ishlari bo'yicha tuman (shahar) sudi qo'llaydi.
- Muddat 3 yilgacha bo'ladi va 15 kundan kam bo'lmasligi kerak.
- Jarima ballari 12 dan oshgan holat bundan istisno: u yerda muddat kamida 6 oy (34-1-modda).
- Nogironligi sababli transport vositasidan foydalanadigan shaxslarga mahrum qilish qo'llanilmaydi — mast holda boshqarish (131-modda 1-qism) va tekshiruvdan bo'yin tovlash (136-modda 1-qism) bundan mustasno.
YHXX inspektori faqat bayonnoma tuzadi; qarorni sud chiqaradi.
Qaysi qoidabuzarliklar uchun mahrum qilinadi
| Qoidabuzarlik | MJtK moddasi | Mahrum qilish muddati | Jarima |
|---|---|---|---|
| Mast holda boshqarish | 131, 1-qism | 3 yil (majburiy) | 40 BHM |
| Mastlik tekshiruvidan bo'yin tovlash | 136, 1-qism | 3 yil (majburiy) | 30 BHM |
| Mast shaxsga rulni topshirish | 140, 2-qism | 2–3 yil (majburiy) | 30 BHM |
| Yo'l bezoriligi | 128-10, 1-qism | 1–2 yil (majburiy) | 25 BHM |
| YHQni buzish yengil tan jarohati yoki katta zararga olib kelsa | 133 | 1–3 yil (jarima o'rniga) | yoki 5–7 BHM |
| YHQni buzish mulk shikastlanishiga olib kelsa | 134 | 6 oy – 1 yil (jarima o'rniga) | yoki 2–4 BHM |
| Jabrlanuvchi bo'lgan YTH joyidan ketib qolish | 137, 2-qism | 3 yil (muqobil jazo) | yoki 30 BHM |
| Bir yil ichida 12 balldan oshish | 34-1 | kamida 6 oy | — |
"Majburiy" degani — jarima bilan birga mahrum qilish ham albatta qo'llanadi. "Jarima o'rniga" yoki "muqobil" degani — sud jarima yoki mahrum qilishdan birini tanlaydi. 2026-yil 1-sentabrdan 1 BHM = 440 000 so'm; masalan, mastlik uchun jarima 17 600 000 so'm. Barcha summalar: jarimalar jadvali.
Muddat qachondan hisoblanadi
MJtKning 344-moddasiga ko'ra:
- Haydovchi sud qarori chiqarilgan kundan mahrum etilgan hisoblanadi.
- Agar u guvohnomani topshirishdan bosh tortsa, muddat guvohnoma olib qo'yilgan kundan hisoblanadi (lekin sud belgilagan muddat tugashidan kechikmay).
- Qaror ijrosi guvohnomani olib qo'yish yo'li bilan amalga oshiriladi (341-modda), buni ichki ishlar organlari bajaradi.
Mahrumlik davrida mashina haydash juda qimmatga tushadi: 50 BHM (22 000 000 so'm) jarima (135-modda 3-qism). Yo'l bezoriligini mahrum holda sodir etish esa 50 BHM yoki 15 sutka qamoqqa olib keladi.
Muddatni qisqartirish mumkinmi
MJtKning 343-moddasi bunday imkoniyatni beradi. Sud muddatni qisqartirishi mumkin, agar:
- belgilangan muddatning kamida yarmi o'tgan bo'lsa;
- sud tayinlagan jarima to'langan bo'lsa;
- shaxs mehnatga halol munosabati va namunali xulqi bilan o'zini ko'rsatgan bo'lsa;
- korxona, muassasa yoki tashkilot ma'muriyati iltimosnoma bergan bo'lsa.
Bu sudning huquqi, majburiyati emas.
Pravani qaytarish: bosqichma-bosqich
Vazirlar Mahkamasining 408-son qarori bilan tasdiqlangan Nizomning 37-bandi (2026-yil 30-martdagi 125-son qaror tahririda) mahrum qilingan shaxs uchun quyidagi tartibni belgilaydi — mahrumlik muddatidan qat'i nazar, jazo muddati tugagandan keyin:
- Majburiy tibbiy ko'rik. Haydashga yaroqlilik to'g'risida tibbiy ma'lumotnoma olinadi.
- To'liq kurs. O'quv tashkilotida (avtomaktabda) tegishli toifa bo'yicha tayyorlash o'quv dasturining nazariy va amaliy qismini to'liq o'qish. Oddiy A va B toifa nomzodlaridan farqli o'laroq, mahrum qilinganlar uchun to'liq kurs talab etiladi.
- Malaka oshirish. Nizomning 3-ilovasiga ko'ra mahrum qilingan shaxslar jazo ijro etilgandan keyin va imtihonlardan oldin malaka oshirishlari shart.
- Imtihonga yo'llanma. Imtihon markaziga murojaat qilishda vakolatli ichki ishlar organining imtihonga yo'llanmasi taqdim etiladi.
- Nazariy imtihon. O'qishni tugatganlik haqidagi elektron tasdiqnoma asosida imtihonga ruxsat beriladi.
- Amaliy imtihon. Imtihon komissiyasi qaroriga ko'ra mahrum qilingan toifa bo'yicha (D toifasi bo'lsa — D toifa bo'yicha) avtodromda topshiriladi.
Muvaffaqiyatli topshirgach, hujjatlar belgilangan tartibda qaytariladi yoki yangi guvohnoma rasmiylashtiriladi. Mahrumlik tugaganidan keyin ikki yil davomida talab qilib olinmagan guvohnomalar keyinchalik yo'q qilinishi mumkin (Nizomning 82-bandi), shuning uchun jarayonni cho'zmaslik kerak.
Mahrum qilinganlar uchun nazariy imtihon
2026-yil 1-apreldan Nizomga 31-1-band qo'shildi va mahrum qilinganlar uchun imtihon ancha qiyinlashdi:
| Ko'rsatkich | Oddiy nomzod | Mahrum qilingan shaxs |
|---|---|---|
| Savollar soni | 20 | 50 |
| Vaqt | 25 daqiqa | 45 daqiqa |
| O'tish chegarasi | kamida 18 to'g'ri | kamida 46 to'g'ri |
| Ruxsat etilgan xato | 2 | 4 |
Ya'ni 50 ta savoldan atigi 4 ta xato qilish mumkin. Bu jiddiy tayyorgarlikni talab qiladi: yo'l belgilari, chorraha qoidalari, birinchi yordam va texnik holatga oid savollarni yaxshi bilish kerak. Agar imtihondan o'ta olmasangiz, Nizomning 46-bandiga ko'ra nazariy imtihonni keyingi ish kuni qayta topshirish mumkin, amaliy imtihonni esa kamida yetti kundan keyin.
Ballar bo'yicha mahrum qilish oddiysidan nimasi bilan farq qiladi
12 jarima ballidan oshgani uchun mahrum qilish muayyan qo'pol qoidabuzarlik uchun mahrum qilishdan farq qiladi:
- u ballar yig'indisini 12 dan oshirib yuborgan oxirgi qoidabuzarlik uchun asosiy jarimaga qo'shimcha jazo sifatida tayinlanadi;
- materiallar sudga avtomatik yuboriladi, "ballar" bo'yicha alohida bayonnoma tuzilmaydi;
- eng kam muddat — 6 oy, holbuki 28-moddadagi umumiy minimum 15 kun;
- agar qoidabuzarliklardan biri ustidan shikoyat qilib, sud ishni tugatsa, uning balli o'chiriladi va jami ball chegaradan pastga tushishi mumkin.
Bunday mahrumlikdan keyin pravani qaytarish tartibi ham bir xil: tibbiy ko'rik, to'liq kurs, 50 savollik nazariy va amaliy imtihon.
Amaliy maslahatlar
- Sud qaroridan keyin guvohnomani topshirishni kechiktirmang — aks holda muddat kechroq boshlanadi.
- Mahrumlik paytida rulga o'tirmang: 50 BHM jarima mahrumlikning o'zidan ham og'irroq oqibatdir.
- Muddat tugashidan oldinroq avtomaktabga yoziling: to'liq kurs vaqt talab qiladi.
- Jarima ballari bo'yicha mahrum qilinishning oldini olish uchun ballaringizni kuzatib boring: jarima ballari tizimi.
Xulosa
Mahrum qilish faqat sud orqali, 15 kundan 3 yilgacha (ballar bo'yicha — kamida 6 oy) muddatga qo'llanadi. Muddat tugagach, pravani qaytarish uchun tibbiy ko'rik, to'liq kurs va 50 savollik qiyin nazariy imtihon kerak. Har bir aniq holat bo'yicha lex.uz dagi rasmiy matnga yoki YHXX ga murojaat qiling.
50 savollik imtihonga tayyorgarlikda YesPrava'dagi YHQ savollari yordam berishi mumkin.
Ko'p beriladigan savollar
Pravadan eng ko'pi bilan qancha muddatga mahrum qilish mumkin?
MJtKning 28-moddasiga ko'ra ma'muriy tartibda mahrum qilish 3 yilgacha, kamida 15 kunga qo'llanadi. Jarima ballari 12 dan oshgan holatda esa kamida 6 oyga.
Kim mahrum qiladi — inspektormi yoki sud?
Faqat jinoyat ishlari bo'yicha tuman (shahar) sudi. YHXX inspektori bayonnoma tuzadi, mahrum qilish to'g'risidagi qarorni sud chiqaradi.
Muddat qachondan boshlab hisoblanadi?
Sud qarori chiqarilgan kundan. Agar haydovchi guvohnomani topshirishdan bosh tortsa, muddat guvohnoma olib qo'yilgan kundan hisoblanadi (MJtK 344-modda).
Muddat tugagach prava avtomatik qaytariladimi?
Yo'q. VMQ 408-son qarori Nizomining 37-bandiga ko'ra tibbiy ko'rikdan o'tish, o'quv tashkilotida to'liq kursni o'qish va nazariy hamda amaliy imtihonlarni topshirish kerak.
Mahrum qilinganlar uchun nazariy imtihon qanday?
2026-yil 1-apreldan: 50 ta savol, 45 daqiqa, kamida 46 ta to'g'ri javob kerak. Oddiy nomzodlar uchun esa 20 savol, 25 daqiqa, kamida 18 to'g'ri javob.
Muddatni qisqartirish mumkinmi?
Ha, MJtKning 343-moddasiga ko'ra muddatning kamida yarmi o'tgach, sud tayinlagan jarima to'langan va ish joyi ma'muriyati iltimos qilgan bo'lsa, sud muddatni qisqartirishi mumkin.