Имтиҳон стресси ва психология: права имтиҳонида хотиржам қолиш йўллари
Кўп талабалар қоидаларни яхши билса ҳам, имтиҳон хонасида бирданига «ҳамма нарса эсдан чиққандек» бўлади. Бу одатий ҳолат ва уни бошқариш мумкин. Қуйидаги маслаҳатлар умумий амалий тажрибага асосланган: улар тиббий тавсия эмас, балки тайёргарлик ва имтиҳон кунини тартибга солиш усуллари.
Ҳаяжон қаердан келади?
Имтиҳон олдидаги ҳаяжон одатда учта манбадан келади:
- Номаълумлик — имтиҳон қандай ўтишини, саволлар қандай кўринишини билмаслик.
- Натижага ортиқча аҳамият бериш — «агар йиқилсам, ҳамма нима дейди?» деган фикрлар.
- Тайёргарликдаги бўшлиқлар — ички овоз қайси мавзуни билмаслигингизни эслатиб туради.
Ҳар бирига алоҳида ечим бор, ва уларнинг энг кучлиси — олдиндан қилинган иш.
Тайёргарлик босқичида: номаълумликни камайтириш
Имтиҳон шароитини такрорланг. Синов имтиҳонларини вақт билан ишланг. YesPrava'даги имтиҳон режими 20 савол ва 25 дақиқадан иборат — бир неча марта шундай ишлагач, ҳақиқий имтиҳон таниш жараёнга айланади. Расмий имтиҳон тартибини имтиҳон маркази ёки автомактабингиздан олдиндан аниқлаб олинг — бу ҳам номаълумликни камайтиради.
Заиф мавзуларни номлаб олинг. «Мен ҳеч нарсани билмайман» деган ноаниқ қўрқув ўрнига «тартибга солинмаган чорраҳалар ва тўхташ масофаларида адашаман» деган аниқ рўйхат тузинг. Аниқ муаммони ечиш мумкин. Энг кўп учрайдиган тузоқлар ҳақида: Имтиҳонда энг кўп хато қилинадиган мавзулар.
Хатони душман деб билманг. Машғулотдаги ҳар бир хато — имтиҳонда такрорланмайдиган хато. Хатолар рўйхатини мунтазам тозалаб бориш ўзига ишончни босқичма-босқич оширади.
Режага амал қилинг. Тайёргарлик тартибли бўлса, охирги кунлардаги ваҳима камаяди. Намуна: 30 кунлик тайёргарлик режаси.
Имтиҳон олдидан кеча ва эрталаб
| Нима қилиш | Нимадан сақланиш |
|---|---|
| Хатолар рўйхатини қисқа кўриб чиқиш | Янги мавзуни бошлаш |
| Ҳужжатлар ва керакли нарсаларни кечқурун тайёрлаб қўйиш | Эрталаб шошиб нарса қидириш |
| Одатдаги вақтда ухлаш | Тун бўйи такрорлаш |
| Имтиҳон жойига вақт захираси билан бориш | Кечикиш хавфи билан чиқиш |
| Одатдагидек нонушта қилиш | Одатда истеъмол қилмайдиган нарсаларни синаш |
Имтиҳон куни ўз-ўзингизга қўшимча босим яратадиган суҳбатлардан қочинг: навбатдаги бошқа талабаларнинг «бу ерда ҳамма йиқилади» каби гаплари сизнинг тайёргарлигингизга ҳеч қандай алоқаси йўқ.
Имтиҳон пайтида: саволларни ўқиш усули
Ҳаяжон кўпинча шошилишга олиб келади, шошилиш эса эътиборсизликка. Қуйидаги тартиб саволни тинчроқ ечишга ёрдам беради:
- Саволни охиригача ўқинг. «Қайси ҳолларда рухсат этилади?» ва «қайси ҳолларда тақиқланади?» — бутунлай бошқа саволлар.
- Расмга қаранг ва ўз ўрнингизни топинг. Чорраҳа саволларида аввал қайси машина «сиз» эканини аниқланг.
- Калит сўзларни белгиланг: «фақат», «камида», «бундан мустасно», «аҳоли пунктида», «ташқарида».
- Аниқ нотўғри вариантларни чиқаринг. Кўпинча иккита вариант қолади — улардан қоида мантиқига мосини танланг.
- Жавобни ўзгартиришга шошилманг. Агар янги далил топмасангиз, биринчи асосли жавобингиз одатда яхшироқ.
Вақтни ҳисоблаб қўйинг: 25 дақиқа ва 20 савол бўлса, битта саволга ўртача 75 сония тўғри келади. Битта саволга узоқ «ёпишиб қолмаслик» қолганларига вақт қолдиради.
Қийин саволга дуч келсангиз
- Бир марта чуқур нафас олинг ва саволни бошидан ўқинг.
- Қоиданинг мантиқини эсланг. Масалан, темир йўл кесишмаси қоидалари хавфсизликка қаратилган: светофор тақиқловчи ишора берса, шлагбаум ҳолатидан қатъи назар кириш тақиқланган (ЙҲҚ 118-банд). Кўп саволларда «хавфсизроқ» вариант қоида билан мос келади — лекин бу доим эмас, шунинг учун бу фақат ёрдамчи усул.
- Битта хато ҳаммасини ҳал қилмайди. Олдинги савол ҳақида ўйлашни тўхтатинг — эътибор фақат ҳозирги саволда бўлсин.
Фикрлаш тузоқлари ва уларнинг ўрнига нима дейиш мумкин
Ҳаяжонни кўпинча вазиятнинг ўзи эмас, у ҳақидаги фикрларимиз кучайтиради. Қуйидаги жадвалда кенг тарқалган фикрлар ва уларнинг реалроқ муқобиллари келтирилган:
| Одатий фикр | Реалроқ муқобил |
|---|---|
| «Ҳамма нарсани унутиб қўйдим» | «Биринчи дақиқалар ҳар доим қийин. Бир-икки саволдан кейин хотира қайтади.» |
| «Битта хато қилдим — энди тугади» | «Битта савол — бу фақат битта савол. Кейингисига эътибор қаратаман.» |
| «Бошқалар мендан яхшироқ тайёрланган» | «Мен фақат ўз тайёргарлигимни назорат қила оламан, ва у етарли.» |
| «Йиқилсам, уят бўлади» | «Қайта топшириш имкони бор. Бу охирги имконият эмас.» |
| «Бу савол тузоқ, мен барибир топа олмайман» | «Калит сўзларни топаман ва нотўғри вариантларни чиқариб ташлайман.» |
Бу ибораларни олдиндан бир неча марта ўқиб қўйинг — имтиҳон пайтида улар ўз-ўзидан эсга тушади.
Машғулот пайтида ҳаяжонга кўникиш
Ҳаяжонни фақат имтиҳон куни эмас, тайёргарлик давомида ҳам «машқ қилиш» мумкин:
- Синов имтиҳонини нотаниш жойда ишланг — кутубхонада, кафеда ёки бошқа хонада. Шунда янги муҳит камроқ чалғитади.
- Кичик босим қўшинг. Дўстингиз билан беллашинг ёки натижани кимгадир кўрсатишга ваъда беринг — бу имтиҳондаги «баҳоланиш» ҳиссига яқин.
- Хатодан кейинги реаксиянгизни кузатинг. Синов имтиҳонида хато қилганингизда кейинги саволларга қандай ёндашаётганингизни сезинг ва «кейинги савол — янги бошланиш» қоидасини машқ қилинг.
- Натижаларни ёзиб боринг. Бир неча синов имтиҳонидаги натижалар ўсишини кўриш имтиҳон куни таянч бўлади: сиз ўзингизнинг тайёрлигингизга оид аниқ далилга эга бўласиз.
Натижадан кейин
Муваффақиятли ўтсангиз — табриклаймиз, лекин ҳақиқий ўрганиш энди бошланади. Биринчи сафарлар бўйича маслаҳатлар: Биринчи марта машина ҳайдаш.
Ўта олмасангиз — бу билимингиз «йўқ» дегани эмас, балки аниқ бўшлиқлар борлигини кўрсатади. Имтиҳондан сўнг эсингизда қолган қийин саволлар мавзусини ёзиб олинг ва қайта топширишгача ўша мавзуларга эътибор қаратинг.
Ҳар қандай ҳолатда — ҳаяжонли ёки чарчаган ҳолда дарҳол рулга ўтирманг. Йўл ҳаракати хавфсизлигига таҳдид соладиган чарчоқлик ва бетоблик ҳолатида, шунингдек сезгирлик ва эътиборни сусайтирадиган дори-дармонлар таъсирида транспорт воситасини бошқариш тақиқланган (ЙҲҚ 12-банд).
Қисқа хулоса
- Ҳаяжон — одатий ҳолат; уни йўқотиш эмас, бошқариш керак.
- Энг яхши «тинчлантирувчи» — вақт билан ишланган синов имтиҳонлари.
- Имтиҳонда саволни охиригача ўқинг, калит сўзларни топинг, вақтни тақсимланг.
- Хато — ўрганиш учун маълумот, ўзингизни айблаш учун сабаб эмас.
Имтиҳон шароитига олдиндан кўникиш учун ЙҲҚ саволлари бўлимидаги имтиҳон режимида бир неча марта машқ қилиб кўринг.
Кўп бериладиган саволлар
Имтиҳон олдидан ҳаяжонланиш нормалми?
Ҳа, кўпчилик имтиҳон олдидан ҳаяжонланади. Мақсад ҳаяжонни бутунлай йўқотиш эмас, балки у фикрлашга халақит бермайдиган даражада ушлаб туриш.
Ҳаяжонни камайтиришнинг энг ишончли йўли нима?
Имтиҳон шароитини олдиндан такрорлаш: вақт билан синов имтиҳонларини ишлаш. Таниш вазият камроқ қўрқитади.
Саволга жавобни билмасам нима қиламан?
Шошилманг: саволни қайта ўқинг, аниқ нотўғри вариантларни чиқариб ташланг ва қоида мантиқига таяниб қолганлардан бирини танланг.
Имтиҳон олдидан тунда такрорлаш керакми?
Одатда янги мавзуни тунда ўрганиш фойда бермайди. Охирги кечада фақат хатолар рўйхатини қисқа кўриб чиқиб, вақтида дам олиш яхшироқ.
Имтиҳондан кейин ҳаяжонланган ҳолда машина ҳайдасам бўладими?
Йўл ҳаракати хавфсизлигига таҳдид соладиган чарчоқлик ёки бетоблик ҳолатида транспорт воситасини бошқариш тақиқланган (ЙҲҚ 12-банд). Ўзингизни яхши ҳис қилмасангиз, рулга ўтирманг.